چگونگی پیدایش معادن

سنگ هاى مذاب موجود در اعماق زمين را كه در واقع حالت خميرى شكل دارند  «ماگما» می‌ نامند. ماگما در واقع حامل كليه عناصر شيميايى و كاني هاى تشكيل دهنده پوسته زمين است و از آن انواع بسيار زيادى از سنگ هاى معدنى بوجود آمده اند.

ماگما نه تنها حاوى مواد كانى است بلكه داراى مقدارى آب به شكل بخار و گازهاى ديگر نيز هست. ماگما انواع مختلفى دارد كه عناصر و كاني هاى گوناگونى را شامل مى شود. به طوركلى ماگما از ذوب قسمتى از پوسته يا لايه هاي روني زمين بوجود مى آيد ولى پس از تشكيل در جاى خود باقى نمى ماند و بر اثر عوامل مختلف به سمت بالا حركت مى كند.

ضمن حركت ماگما به سمت بالا تغييراتى در آن به وجود مى آيد، از جمله به علت سرد شدن، بخشى از آن منجمد و جدا مى‌شود. از جمع شدن كاني‌هایى كه داراى نقطه ذوب بالایى هستند و در اولين مراحل سرد شدن از ماگما خارج مى شوند و همچنين كاني‌هایى كه در آخرين مراحل انجماد ماگما و در حين عبور آن از فضاى خالى و شكاف سنگها برجا مى‌مانند، كانسارهاى فلزى مهمى نظير طلا، نقره، مس، سرب و روى، كروميت، قلع و جيوه به وجود می‌آيد. به علاوه كانسارهاى غيرفلزى مانند فلوئورين، باريت و پنبه نسوز نيز به همين طريق تشكيل می‌شود.

در برخى موارد بر اثر پديده‌هاى مختلفى مثل حركات پوسته و فرسايش زمين كانسارهاى فوق در حوالى سطح زمين ظاهر می‌شوند و تحت تأثير عوامل جوي مانند يخبندان، برف و باران، باد و تابش خورشيد كاني‌هاى موجود به انواع پايدارترى تبديل می‌شوند و سپس در مراحل بعدى در يک محل جديد متمرکز شده و كانسارها یی را،که به آنها كارنسارهاى ثانويه می‌گويند به وجود مى آورند. معادن بوكسيت يا سنگ معدن آلومينيم به اين طريق تشكيل شده اند. تعداد ديگرى از كانسارها مانند نمک و گچ نيز بر اثر تبخيرآب دریا تشكيل مى شوند.

كانسارهاى دگرگونى

هنگامى كه بخشهاى مختلف ماگما از اعماق زمين به طرف بالا به حركت درمى آيد با سنگ هاى اطراف مسير خود در تماس قرار مى گيرد و بر اثر درجه حرارت و فشار زيادى كه دارد سنگ هاى اطراف را تحت تأثير قرار مى دهد، به طورى كه آنها را دگرگون مى كند و كاني هاى آنها را تغيير مى دهد و به كانى دگرگونی تبديل مى كند در حين دگرگون شدن، يونهاى كاني ها طوری تجديد آرایش مى كنند كه جاى كمترى را اشغال كنند و طبعاً سنگ حاصل از آنها متراكم تر مى شود چنين دگرگونى را دگرگونى مجاورتى گويند.

گاهى نيز دگرگونى بدون وجود ماگما صورت مى گيرد. به اين ترتیب كه رسوبات قطورى كه گاهى تا چند هزار متر ضخامت دارند در يک منطقه جمع مى شوند و بر اثر وزن زياد رسوبات شروع به فرو نشستن می­کنند و قسمت ته آنها هر چه بيشتر در پوسته زمين فرو مى رود. در اين حال در آن قسمت فشار و حرارت افزايش مى يابد و سنگ هاى اين منطقه را دگرگون مى كند. اين نوع دگرگونى را ناحيه اى مى گويند.

كانسارهاى دگرگونى خود انواع مختلفى دارند. بعضى از آنها از تبديل كانسارهاى قبلی به وجود مى آيند و بدون آنكه ترکيب شيميا یی سنگ هاى اوليه را تغيير بدهند تغييراتى در شكل كانسار و عيار سنگ معدن به وجود مى آورند. در نوع ديگر اين كانسارها، ماده معدنى مستقيماً از سنگها مشتق مى شود، مثلاً در نتيجه دگرگونى سنگ‌هاى حاوى سيليكات هاى آلومينيوم و بوكسيت ممكن است كانسار ياقوت كه سنگ قيمتى و گران بها یی است به وجود آيد. كانسارهاى نظير گرافيت و مرمر نيز به همين ترتيب از دگرگونى زغال سنگ و سنگ آهک به وجود مى آيد كه مصارف مختلفى دارد.